Saxta Elmi Məqalələri Aşkar Etmək Üçün İnqilabi Yeni Metodlar

Saxta elmi məqalələr: Elmə təhlükə və mübarizə yolları

Son illərdə elmi nəşrlərdə saxta məqalələrin sayı artıb. Bu, təkcə akademik ictimaiyyəti deyil, elmin ümumi etibarını da sarsıdır. Mütəxəssislər, o cümlədən Elisabeth Bik, Reese Richardson və Yagmur Ozturk, bu problemə qarşı mübarizədə süni intellekt (AI) alətlərindən istifadəni və ənənəvi yoxlama metodlarını birləşdirməyi təklif edirlər.

Saxta məqalələrin əsas xüsusiyyətləri

Saxta məqalələrdə tez-tez əlaqəsiz və ya problemli istinadlar olur. Onlar digər şübhəli məqalələrə istinad etməklə elmi zənciri pozurlar. Məsələn, Solal Pirelli bəzi məqalələrin saxta müəllif və affiliationa malik olduğunu qeyd edir. Anna Abalkina isə müəlliflərin yerləşməsi və mövzu uyğunluğunun yoxlanmasının vacib olduğunu vurğulayır.

Elisabeth Bik bildirir ki, yeni müəlliflərin tək olduğu və az təcrübəsi olan məqalələr şübhə doğurur. Saxta məqalələrdə çox vaxt yeni elmi nəticə olmur, əksinə, böyük açıq verilənlər bazalarından səhv əlaqələr çıxarılır. Bəzi məqalələr isə elmi məntiqsiz məlumatlar təqdim edir.

Yoxlama alətləri və tövsiyələr

Zotero proqramı Retraction Watch bazasını yoxlamaq üçün plagin təklif edir. Bu, saxta və ya geri çəkilmiş məqalələrin aşkarlanmasını asanlaşdırır. PubPeer platformasında isə şübhəli məqalələr ictimai müzakirəyə çıxarılır, alimlər arasında fikir mübadiləsi aparılır.

Jennifer Byrne məqalənin xülasəsinin keyfiyyətinə diqqət yetirməyi tövsiyə edir. O bildirir ki, “yaxşı, qısa və dəqiq yazılmış xülasə açıq işarədir”. Əksinə, çox uzun və ya qeyri-müəyyən xülasələr problemli ola bilər.

Reese Richardson isə deyir ki, saxta məqalələrin aşkarlanması çox vaxt asandır, sadəcə diqqətli olmaq və “sağduyu ilə yanaşmaq” kifayətdir. Elisabeth Bik əlavə edir: “Biz saxtakarların işini bir az da çətinləşdirəcəyik”.

Elm və cəmiyyət üçün əhəmiyyəti

Bu mübarizə təkcə akademik dairələr üçün deyil, cəmiyyət üçün də önəmlidir. Saxta elmi məlumatlar səhv qərarların qəbuluna, resursların israfına və elmin nüfuzunun itirilməsinə səbəb olur. Alimlər və redaktorlar bu təhlükəni önləmək üçün həm texnoloji, həm də etik yanaşmaları gücləndirirlər.

Elm dünyasında dürüstlük və şəffaflıq üçün bu addımlar gələcəyin elmi nailiyyətlərinin möhkəm təməlini qoyur. Yeni alətlər və ictimai nəzarət mexanizmləri inkişaf etdikcə, elmin etibarlılığı və insan həyatına təsiri daha da güclənəcək.