Strateji Yol Xəritəsi: Sİ dövründə Azərbaycanın rəqabət qabiliyyətini necə qorumaq və gücləndirmək olar

Texnologiyalar dövründə ölkələrin rəqabət qabiliyyəti artıq yalnız resurslar, coğrafiya və ya ucuz işçi qüvvəsi ilə ölçülmür. Əsas meyar texnoloji adaptasiya sürəti və sistemli düşünmə qabiliyyətidir. Süni intellekt və robototexnika sahəsində gedən qlobal proseslər göstərir ki, təkcə yenilikləri izləmək kifayət deyil — onları ölkənin institusional və fiziki strukturuna vaxtında inteqrasiya etmək lazımdır.

Bu baxımdan əsas sual belə səslənir: Azərbaycan Sİ və robototexnikanın sürətli inkişafı fonunda öz rəqabət qabiliyyətini necə qoruya və artıra bilər?

Cavab bir neçə pilot layihə, ayrı-ayrı təşəbbüs və ya "burada və indi" həllərlə məhdudlaşmır. Əksinə, əsas risk də məhz buradadır: ən yaxşı ideyalar belə sistemsiz və infrastrukturdan kənar yanaşma ilə asanlıqla məhv edilə bilər.

Niyə sistemli və infrastruktur yanaşma həlledicidir?

Texnoloji inkişafda tez-tez rast gəlinən səhv yanaşma var: mövcud problemi operativ həll etmək, lakin bu həllin ümumi sistemə necə təsir etdiyini düşünməmək.

Qısamüddətli nəticələr adətən belə görünür:

• Hesabatlarda "uğur";
• Statistikada "inkişaf";
• Təqdimatlarda "innovasiya".

Uzunmüddətli nəticə isə çox vaxt belə olur:

• Parçalanmış texnoloji mühit;
• Bir-biri ilə uyğunlaşmayan sistemlər;
• Davamlı olmayan layihələr.

Fiziki Sİ dövrü taktiki deyil, strateji dövrdür. Burada əsas dəyər tək bir texnologiyada yox, texnologiyaların birlikdə işləyə bilməsində yaranır. Bu səbəbdən Azərbaycanın yanaşması epizodik yox – sistemli, lokal yox – infrastruktur əsaslı, istehlakçı yox – yaradıcı yönümlü olmalıdır.

1. Kadr potensialı: İstehlakçıdan Yaradıcıya keçid

Son illər qlobal təhsil mühitində Sİ alətlərindən istifadə bacarıqları ön plana çıxıb. "Prompt engineering", generativ modellərlə işləmək, məhsuldarlığın artırılması — bunlar şübhəsiz ki, faydalıdır. Lakin bu yanaşma strateji deyil, daha çox adaptiv xarakter daşıyır. Bu model cəmiyyətə əsasən bir rol verir: hazır texnologiyaların savadlı istifadəçisi olmaq.

Fiziki Sİ dövrü isə fərqli düşüncə tələb edir. Burada əsas sual artıq "Sİ-dən düzgün cavabı necə alım?" deyil. Əsas sual budur: "Sİ vasitəsilə fiziki prosesləri necə idarə edim, optimallaşdırım və avtomatlaşdıra bilim?"

Bu isə daha dərin texniki biliklər tələb edir:

• Proqramlaşdırma ilə yanaşı robototexnika;
• Mexatronika;
• Sensorika və embedded sistemlər;
• Real vaxt rejimində işləyən idarəetmə alqoritmləri.

Təhsil və kadr hazırlığı bu istiqamətə yönəlmədikcə, ölkə texnologiyanın müəllifi yox, daimi istifadəçisi olaraq qalacaq. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə texnoloji suverenlik üçün ciddi riskdir.

2. İnfrastruktur: "Ağıllı"dan "Robot-ready" mühitə keçid

Hazırda "Ağıllı Şəhər" və "Ağıllı Kənd" konsepsiyaları əsasən rəqəmsal platformalar, monitorinq panelləri, analitika və idarəetmə proqramları üzərində qurulur. Bu mərhələ vacibdir, lakin yetərli deyil.

Növbəti 10–15 ildə şəhər və sənaye mühitində avtonom logistika, xidmət robotları, dronlar və yarı-avtonom nəqliyyat sistemləri gündəlik reallığa çevriləcək. Bu isə fiziki mühitin buna hazır olmasını tələb edir.

Strateji baxımdan indidən nəzərə alınmalı məqamlar:

• Avtonom sistemlər üçün hərəkət və servis dəhlizləri;
• Enerji doldurma və texniki xidmət nöqtələri;
• Dronlar üçün vertiportlar və texniki zonalar;
• Şəhərsalma normalarında "robot-ready" standartlar.

Əgər bu məsələlər sonradan həll edilməyə çalışılarsa, xərclər kəskin artacaq, adaptasiya isə ləngiyəcək. Halbuki erkən mərhələdə planlaşdırma zaman və resurs üstünlüyü yaradır.

3. İnvestisiya və stimullaşdırma: qısa yol yox, dayanıqlı yol

Qlobal Sİ bazarında hazırda ən çətin vəziyyətdə olan sahələrdən biri mövcud modellərin üzərində qurulan sırf proqram təminatı ("wrapper") startaplarıdır. Səbəblər aydındır: texnologiya nəhəngləri lokal bazarları sürətlə əhatə edir, dillər və regionlar artıq qlobal modellər tərəfindən dəstəklənir, kiçik "soft" layihələrin manevr sahəsi daralır.

Bu şəraitdə resursların daha dərin və dayanıqlı sahələrə yönəldilməsi strateji əhəmiyyət kəsb edir. Dövlət və özəl sektorun dəstək mexanizmləri yalnız Sİ tətbiqlərinə yox, Fiziki Sİ, sənaye avtomatlaşdırılması, mürəkkəb mühəndislik və "Deep Tech" həllərinə fokuslanmalıdır.

Məhz bu istiqamətdə qlobal dəyər zəncirinə qoşulmaq, ixrac potensialı yaratmaq və uzunmüddətli texnoloji müstəqillik əldə etmək daha realdır. Bu yol çətindir, lakin strateji baxımdan yeganə davamlı yoldur.

Nəticə: Texnologiyada qalib gələnlər tələsmir, planlayır

Süni intellekt və robototexnika sahəsində əsas təhlükə geridə qalmaq yox, səhv istiqamətdə sürətlə hərəkət etməkdir. Hər problemi ayrıca, hər ideyanı müstəqil həll etməyə çalışmaq ümumi sistemi zəiflədir.

Azərbaycan üçün əsas çağırış "burada və indi" nəticələrdən uzunmüddətli, infrastruktur əsaslı strategiyaya keçiddir. Fiziki Sİ dövrü hələ tam başlamayıb. Amma bu dövr üçün hazırlıq artıq bu gün aparılmalıdır. Çünki texnologiyada ən böyük üstünlük sürət yox, doğru vaxtda doğru istiqaməti seçməkdir.