Azərbaycan gedən texnologiya qatarına necə gecikməsin? Virtual Sİ-dən Fiziki süni intelektə keçid

Fiziki Süni İntellekt: Texnoloji təkamülün yeni mərhələsi və Azərbaycan üçün strateji imkanlar

Texnologiya tarixi nadir hallarda rəvan xətti inkişaf trayektoriyası cızır. Proses daha çox uzunmüddətli plato və onun ardınca baş verən kəskin sıçrayışlarla xarakterizə olunur. Süni intellekt (Sİ) sənayesində müşahidə olunan dinamika da məhz bu ssenari üzrə cərəyan etdi.

Bu gün ilk baxışdan elə görünə bilər ki, Sİ ekosistemi sanki "qəfil" formalaşıb: ChatGPT, Copilot, Midjourney, Sora, avtonom sistemlər, eləcə də video, səs və kod generasiyası kimi alətlər gündəmi zəbt edib. Lakin bu "anilik" sadəcə bir illüziyadır. Əslində, şahidi olduğumuz bu texnoloji partlayış onilliklərlə toplanan verilənlərin, həndəsi silsilə ilə artan hesablama güclərinin və iqtisadi yetkinliyin məntiqi nəticəsidir.

Məhz bu məqamda strateji baxımdan vacib bir sual ortaya çıxır: qlobal texnoloji xəritədə Azərbaycanın mövqeyi haradadır və biz gələcək inkişaf perspektivlərini necə dəyərləndiririk?

Birinci imkan pəncərəsi: Big Data və erkən Sİ dövrü (2008–2016)

"Big Data" (Böyük Verilənlər) anlayışı təxminən 2008–2010-cu illərdən etibarən qlobal biznes leksikonuna daxil olmağa başladı. Həmin dövr bir neçə fundamental proseslə yadda qaldı:

• Google, Amazon və Facebook kimi texnologiya nəhəngləri istifadəçi məlumatlarını sistemli şəkildə toplamağa və analiz etməyə başladılar;
• Sənaye miqyaslı ilk Hadoop-klasterləri istifadəyə verildi;
• Maşın öyrənməsi (Machine Learning) akademik nəzəriyyə çərçivəsindən çıxaraq, real biznes alətinə çevrildi.

2012-ci ildə sənayedə qırılma nöqtəsi yaşandı: Ceffri Hintonun komandası "ImageNet" müsabiqəsində qalib gələrək sübut etdi ki, dərin neyron şəbəkələri (Deep Neural Networks) vizual tanıma tapşırıqlarında klassik alqoritmləri üstələyir. Bu hadisə müasir Sİ erası üçün start nöqtəsi hesab olunur.

Lakin həmin dövrün reallıqları fərqli idi:

• Hesablamalar yüksək maliyyə tələb edirdi;
• İnfrastruktur mürəkkəb mühəndislik həlləri istəyirdi;
• İnvestisiya gəlirliliyi (ROI) qeyri-müəyyən idi.

Buna görə də qlobal miqyasda kütləvi ajiotaj müşahidə olunmurdu. Bu, dövlətlər və şirkətlər üçün rəqabət mühiti hələ qızışmamışdan öncə bazara daxil olmaq üçün "sakit" və ideal bir imkan pəncərəsi idi.

İkinci pəncərə: Sİ-nin demokratikləşməsi və miqyaslanması (2017–2022)

2017-ci ildən sonra texnoloji landşaft kəskin şəkildə dəyişdi:

• Google tərəfindən "Transformer" arxitekturasının təqdim edilməsi;
• NVIDIA-nın qrafik prosessorlarının (GPU) gücünün artması;
• Bulud texnologiyalarının (AWS, Azure, Google Cloud) geniş yayılması;
• Verilənlərin saxlanması və emalının ucuzlaşması.

Süni intellekt elmi tədqiqat obyektindən çıxaraq, kritik infrastruktura çevrildi. Prosesin xronologiyası belə formalaşdı:

• 2020–2022 – Sİ həllərinin biznes proseslərinə kütləvi inteqrasiyası başladı;
• 2022 – ChatGPT-nin təqdimatı ilə Sİ qlobal ictimai fenomenə çevrildi;
• 2023–2024 – Bazarın əsas payı qlobal texnologiya nəhəngləri arasında bölüşdürüldü.

Məhz bu dövrdə Microsoft OpenAI-a multimilyardlıq investisiyalar yatırdı, Google, Meta və Amazon öz fundamental modellərini bazara çıxardı, Çin isə özünəməxsus qapalı Sİ ekosistemini formalaşdırdı. Bu, ikinci imkan pəncərəsi idi – daha dar, lakin hələ də əlçatan. Bu gün isə həmin seqmentdə bazar doyma həddinə çatıb.

Mövcud reallıq: Kəşf mərhələsindən tətbiq mərhələsinə keçid

Qlobal mənzərəni obyektiv qiymətləndirsək, fundamental Sİ modelləri ("Foundation Models") uğrunda yarışda liderlər artıq müəyyənləşib. Bunun iqtisadi səbəbləri aydındır:

• Modellərin təlimi (training) yüz milyonlarla dollar vəsait tələb edir;
• Qlobal verilənlərə çıxış imkanları transmilli korporasiyaların inhisarındadır;
• Nəhəng hesablama gücləri məhdud sayda oyunçunun əlində cəmləşib.

Bu gün qlobal gündəlikdəki sual "Yeni Sİ-ni kim yaradacaq?" deyil, "Mövcud texnologiyaları kim daha effektiv və sürətli tətbiq edəcək?" şəklində formalaşıb.

Bu kontekstdə Azərbaycan, regionun digər ölkələri kimi, qlobal trendlərə uyğun olaraq "adaptasiya və implementasiya" strategiyasını izləyir:

• Pilot layihələrin həyata keçirilməsi;
• Strateji sənədlərin qəbulu;
• Rəqəmsal transformasiya təşəbbüsləri;
• Uğurlu lokal tətbiq nümunələri.

Bu addımlar zəruridir və ölkənin rəqəmsal yetkinliyini artırır. Lakin qlobal rəqabətə davamlılıq üçün növbəti inkişaf mərhələsinə hazırlıq görülməlidir.

Üçüncü dalğa: Fiziki Sİ (Physical AI) – Yeni strateji imkan

Biz hazırda yeni texnoloji dövrənin astanasındayıq. Söhbət "Fiziki Süni İntellekt"dən (Physical AI) gedir. İctimaiyyətdə bu anlayış çox vaxt dar çərçivədə – yalnız humanoid robotlar kimi qəbul edilir (Tesla Optimus, Figure, Boston Dynamics və s.).

Bu istiqamət heyranedici olsa da, Fiziki Sİ-nin əhatə dairəsi daha genişdir. Bura daxildir:

• Ağıllı sənaye cihazları (IIoT);
• Yeni nəsil sensorika;
• Taxıla bilən texnologiyalar;
• Avtomatlaşdırılmış sənaye sistemləri;
• Ağıllı şəhər infrastrukturu;
• Yüksək texnologiyalı tibbi avadanlıqlar;
• Aqrotexnologiyalar və dəqiq əkinçilik;
• Nəqliyyat və enerji idarəetmə sistemləri.

Ən vacib məqam budur ki, söhbət yalnız virtual mühit üçün deyil, fiziki dünya ilə qarşılıqlı əlaqədə olan obyektlər üçün proqram təminatından gedir.

Niyə Fiziki Sİ bazarı hələ də açıqdır?

Generativ Sİ bazarından fərqli olaraq, Fiziki Sİ sahəsində:

• Bazar hələ tam bölüşdürülməyib;
• Vahid sənaye standartları hələ təsbit olunmayıb;
• Ekosistemlər formalaşma mərhələsindədir.

Kütləvi axının hələ baş verməməsinin səbəbləri obyektivdir:

• Mühəndislik baxımından yüksək komplekslik tələb edir;
• "Hardware" (aparat təminatı) ilə sıx inteqrasiya zəruridir;
• R&D (tədqiqat və inkişaf) dövrü daha uzundur;
• Miqyaslanma prosesi rəqəmsal məhsullara nisbətən daha çətindir.

Tarixi analoqlar bu imkanı belə təsnif edir:

• 2010 – Big Data sahəsinə giriş imkanı;
• 2018 – Sİ platformalarına giriş imkanı;
• 2025–2030 – Fiziki Sİ sahəsinə giriş imkanı.

Azərbaycan üçün unikal üstünlüklər

Azərbaycanın bu yarışda iştirak etmək üçün özünəməxsus start şərtləri mövcuddur:

1. Ölkənin kompaktlığı və çevikliyi

• Pilot layihələrin sürətli miqyaslanması mümkündür;
• Yeni həllərin test edilməsi və tənzimlənməsi daha operativ həyata keçirilə bilər;
• Dövlət dəstəyi ilə ekosistemin qurulması daha koordinasiyalıdır.

2. İri infrastruktur layihələri

• Energetika, logistika və "ağıllı şəhər/kənd" konsepsiyaları dövlət investisiyalarının əsas istiqamətləridir.
• Fiziki Sİ burada nəzəriyyə deyil, real səmərəlilik aləti kimi çıxış edə bilər.

3. Gənc və texnokratik yanaşma

• Rəqəmsallaşma, elektron hökumət və innovasiyalar dövlət siyasətinin prioritetidir.
• Bu mühit yalnız proqram təminatı üçün deyil, həm də mühəndislik həlləri ("hardware") üçün əlverişli zəmin yaradır.

Paradiqma dəyişikliyi: Səhvlərdən nəticə çıxarmaq

On il əvvəl qlobal miqyasda Böyük Verilənlər və Süni İntellektə yanaşma daha çox "gələcəyin texnologiyası" və ya bahalı eksperimentlər kimi idi. Bu gün Fiziki Sİ-yə münasibətdə daha praqmatik olmaq lazımdır. Humanoidləri fantastika, robotları sadəcə şou, Sİ-ni isə yalnız kompüter kodu kimi qəbul etmək strateji baxış bucağını daralda bilər.

Fundamental Sİ yarışı böyük ölçüdə yekunlaşıb, tətbiqetmə yarışı isə aktiv fazadadır. Lakin Fiziki Sİ yarışı yeni başlayır və qatar hələ platformadadır.

Azərbaycan üçün məsələ "OpenAI ilə rəqabət aparmaq" deyil, texnoloji zəncirdə özünəməxsus yer tutmaqdır. Bu yeni dövrdə:

• Mühəndislik bacarıqları;
• Sistemli düşüncə tərzi;
• Real sənaye problemlərinin həlli həlledici olacaq.

Texnologiya tarixi göstərir ki, uğur ən çox resursa sahib olanların deyil, trendi vaxtında görüb, düzgün istiqamətdə hərəkətə keçənlərindir.